امام مهدى(عج) در قرآن، سنت و تاریخ

«و لقد کتبنا فى الزّبور من بعد الذّکر أنّ الأرض یرثها عبادى الصّلحون، إنّ فى‏ هذا لبلغا لّقومٍ عبدین و مآ أرسلنک إلاّ رحمهًْ لّلعلمین.»۱

سوره انبیا مکى است؛ خداوند و پیامبرصلى الله علیه وآله آینده اسلام را تبیین کرده‏اند و حال آن که هنوز اسلام نو پا بود.

سخن ما به صورت فشرده درباره حضرت مهدى(عج) حول سه محور است: قرآن، سنت و تاریخ.

محور اول: امام مهدى (عج) در قرآن کریم

این مسئله در قرآن تحت سه عنوان مطرح است:

عنوان اوّل

یکى مسأله «وراثت ارض» است که در آیه مذکور با دقایق و لطایفى مطرح شده است؛ مانند مسأله کتابت و وراثت آن هم وراثت ارض. خداوند مى‏فرماید: «….و کنّا نحن الورثین.»۲ در حقیقت عاقبت جهان به دست افراد صالح مى‏افتد. در واقع این اشاره به همان عقیده‏اى است که در بین مسلمان‏ها رواج دارد مبنى بر این‏که در آخرالزمان و در پایان جهان و قبل از قیامت، حضرت ظهور مى‏کند. از این کلام که «عباد صالح وارث هستند»، در مى‏یابیم عابدین باید خودشان را آماده، و این برنامه را تهیه کنند. این برنامه همان برنامه پیغمبر(ص) است: «و مآ ارسلنک إلّا رحمهًْ لّلعلمین.»۳ همان برنامه جهانى است. پیغمبر (ص) براى جهان رحمت بود؛ ولى این مأموریت به دست مهدى(عج) و اصحاب صالحش انجام مى‏گیرد. در این زمینه مرحوم طبرسى روایتى نقل کرده است. عن ابوجعفرعلیه السلام: «هم اصحاب المهدى(عج)».۴

عنوان دوّم

عنوان دوم، غلبه دین است بر همه ادیان که تاکنون محقق نشده است. درست است از لحاظ علمى حجت و برهان اسلام قوى‏تر است؛ اما بالاخره نه آن رحمهًْ للعالمین محقق شده نه تسلط و غلبه آشکار و ملموس دین بر همه ادیان. در این‏جا، سه آیه به یک مضمون آمده است:

«هو الّذى أرسل رسوله بالهدى‏ و دین الحقّ لیظهره‏و على الدّین کلّه ولو کره المشرکون.»۵

عنوان سوم

عنوان سوم، «استخلاف» است. خدا وعده کرده است:

آیه دوم

«وعداللّه الّذین، امنوا منکم و عملوا الصّلحت لیستخلفنّهم فى الأرض کما استخلف الّذین من قبلهم و لیمکّننّ لهم دینهم الّذى ارتضى‏ لهم…»۶

این آیه اشاره به یک حقیقتى است که تا حالامحقق نشده است. اگر فرض مى‏کردیم هیچ روایتى نداشتیم و ما بودیم و این آیات، جاى این سخن بود که استخلاف تا حالا محقق نشده است و چون وعده خدا است، بى‏تردید تحقق مى‏یابد. وقتى خدا وعده کرده است این دین را به دست عباد صالح خودش در سراسر جهان نشر بدهد، عاقبت انجام خواهد شد. کلمات استخلاف وارثین اشاره به مسأله حکومت هم دارد. استخلاف یعنى همین عباد صالح خدا خلیفه بشوند براى خدا در روى زمین. هر دو آیه ارض دارد؛ یعنى کل زمین. البته کلمه «مهدى(عج)» با این لفظ در قرآن نیامده، اما در روایات آمده است و بیش‏تر به امامت و رهبرى آن حضرت اشاره دارد. ما نمى‏دانیم نحوه حکومت آن حضرت چگونه است. شاید این‏گونه باشد که آن حضرت رهبر جهان به شمار آید و کشورها و حکومت‏هاى صالح دیگر هم وجود داشته باشند. این‏ها باهم منافات ندارد؛ همه حکومت‏هاى دیگر صالح هستند و از آن حضرت دستور مى‏گیرند.

محور دوم، بررسى مسأله در سنت و حدیث

مرحوم طبرسى، در ذیل آیه «…کتبنا فى الزبور…»۷، مى‏گوید: «و یدل على ذلک ما رواه الخاص و العام عن النبى (ص).»۸ پیامبرصلى الله علیه وآله فرمود:

«لو لم یبق من الدنیا إلاّ یوم واحد لطوّل اللّه ذلک الیوم حتّى یبعث رجلا من اهل بیتى یملاء الارض عدلا و قسطا کما ملئت جورا و ظلما.»۹

بعد مى‏گوید روایات وارده از طریق فریقین در این زمینه فراوان است و این روایت را از سنن بیهقى نقل مى‏کنند. خاطرم مى‏آید درحدود چهل و پنج سال قبل، شاید هم بیش‏تر، در خدمت مقام آیت‏اللّه صدر (رض) بودم و صحبت از کتاب المهدى(عج) به میان آمد. ایشان گفتند در مجلسى بحث شد که آیا روایات راجع به حضرت از طریق اهل سنت هم آمده است یا نه، من گفتم: بله، هست؛ و در این باره کتاب «المهدى(عج)» رانوشتم. یک نسخه را هم به من هدیه دادند که در آن نوشته‏ام این را مؤلف به من اهدا کرده است. ایشان روایات مرتبط با حضرت مهدى(عج) را از طرق اهل سنت جمع‏آورى کرده است. در این زمینه خیلى هم کار انجام شده است. یکى از کارهایى که انصافا باید از آن تقدیر کرد، کتابى است به نام «منتخب الاثرفى الامام الثانى عشر» که حضرت آیت اللّه صافى نوشته‏اند. بعد از آن هم دائرهًْ المعارف راجع به حضرت مهدى(عج) نوشته شده است.

ما در روایات، تواتر معنوى داریم. منتها در روایات شیعه و نیز روایاتى که آیت‏اللّه صدر نقل کرده‏اند، حتى مواردى مانند این‏که مهدى(عج) از فرزندان حسین ‏علیه‌السلام و از فرزندان سجاد علیه‌السلام است، نیز وجود دارد. این‏ها را هم یک مقدارى از «ینابیع الموده» و جاهاى دیگر نقل کرده‏اند.

البته آیت اللّه العظمى آقاى صافى (دام عزّه) خیلى بیش‏تر از این‏ها تحت این عناوین روایت ذکر کرده است. این مطالب در روایات شیعه بیش‏تر است و روایات زیادى هم از اهل سنت در کتاب‏هایى که احتمالا مؤلفش هم شیعه بوده مثل «ینابیع الموده» و موارد دیگر نقل شده است.

همین طور که آیت اللّه عسکرى فرمودند، روایات ما روشن‏تر است. آن‏قدر که قضیه در روایات ما روشن است، در روایات اهل سنت نیست؛ ولى در عین حال اگر همین دو کتاب را ملاحظه کنید، در مى‏یابید جزئیات، [براى مثال حضرت از نسل کیست‏]، در روایات اهل سنت نیز نقل شده است. این نکته را مى‏خواستم عرض کنم که ما همه جا «مهدى(عج)» داریم. البته این هدایت همان هدایت واقعى است. منتها در دین یهود از او تعبیر به مسیح کرده‏اند. همین الآن یهودى‏ها منتظر حضرت مسیح‏علیه السلام هستند؛ چون حضرت موسى‏علیه السلام را قبول نکردند. یکى از یهودى‏ها در یکى از روزنامه‏ها گفته بود آن روز که حضرت مسیح‏علیه السلام ظهور بکند چنین و چنان مى‏کنیم.۱۰

مسیح، یعنى مسح شده، یعنى متبرک. از لحاظ محتوا، خیلى با مهدى(عج) تناسب دارد. مهدى(عج) جنبه روح او را بیان مى‏کند، یعنى کسى که خدا او را هدایت کرده است.

مسیح جنبه جسم او را باز مى‏گوید؛ یعنى کسى که متبرک شده است. آیه «و لقد کتبنا فى الزّبور….»۱۱ هم اشاره به این دارد که مسأله مذکور تنها یک مسأله اسلامى نیست. این در کتب قبل هم آمده است.

زبور را معمولا گفته‏اند، زبور داوود؛ ولى مرحوم طبرسى مى‏گوید: گفته شده مراد مطلق کتاب آسمانى است؛ کما این‏که «ذکر» را هم به قرآن تفسیر مى‏کنند. ایشان مى‏گوید: به تورات هم ذکر گفته‏اند. اگر مراد از ذکر در آیه، قرآن باشد، کلمه «بعد» معناى زمانى ندارد و مفهوم «علاوه» را مى‏رساند.

یکى از علماى مشهد که در تفسیر تخصص داشت، این‏طور معنا مى‏کرد: «علاوه بر قرآن در زبور هم گفتیم.» این خیلى دور از آبادى نیست. در آیات دیگر هم نکاتى وجود دارد که ما از آن‏ها صرف نظر مى‏کنیم.

محور سوّم: امام مهدى (عج) در تاریخ

محور سوم، بررسى مسأله در تاریخ است. در تاریخ، مسأله مهدویت در همان قرن اول اسلامى یک امر حتمى و مسلم بوده است.

مورد اول

طبرى در داستان مربوط به امام حسین‏

علیه السلام – هنگامى که از مکه به طرف کوفه مى‏رود – مى‏گوید: عبداللّه بن عمروبن عاص پدرش را منع مى‏کرد که با معاویه همکارى بکند، اما قبول نکرد. او جزء محدثین است. حتى مى‏گویند حدیث پیغمبر (ص) را هم در رساله‏اى به نام «الصادفه» نوشته است. در این سفر، امام حسین‏علیه السلام با فرزدق شاعر برخورد و از او سوال کرد که «ما ورائک»۱۲ و چیزهایى گفت. بعد به عبداللّه بن عمرو بن عاص برخورد. عبداللّه به فرزدق گفت: «هذا هو المهدى(عج).»۱۳ اشاره به حضرت امام حسین‏علیه السلام مى‏کند. و مى‏گوید، «هذا هو المهدى(عج)». فرزدق گفت: خوب اگر مهدى(عج) است، چرا تو با او نمی‌روی؟ گفت به تو چه. معلوم شد سابقا بین آن‏ها اختلاف بوده، لذا با هم فحش کارى کردند و رد شدند.

عبداللّه بن عمروعاص از جوان‏هاى صحابه است. مسأله مهدى(عج) در نظر او و اصحاب مسلم بوده است. منتها مصداقش چه کسى است وقتى مى‏بیند امام حسین‏علیه السلام در برابر حکومت ستمگر یزید که مظهر فساد و جهل و نادانى است قیام کرده به کوفه مى‏رود، مى‏گوید

«هذا هو المهدى(عج).» این نخستین جایى است که از لحاظ تاریخى من دیده‏ام.

مورد دوم

مورد دیگر داستان مختار است که ادعا مى‏کرد محمد بن حنفیه مهدى(عج) است؛ اگر چه محمد بن حنفیه قبول نداشت و انکار مى‏کرد. اگر حقیقتا مسأله مهدى(عج) شصت و چند سال بعد از هجرت مسلم نبود، چطور او ادعا مى‏کند و هیچ کس هم نمى‏گوید: مهدى(عج) یعنى چه، خبرى نیست. یک عده قبول کردند، عده‏اى هم قبول نکردند؛ ولى اصل موضوع را انکار نمى‏کردند و در این که آیا محمد حنفیه خود مهدى(عج) است یا نه بحث داشتند و یا این‏که اصلا در برابر این جریان سکوت کرده بودند.

مورد سوم

سوم، مسأله قیام محمد بن عبداللّه «نفس زکیّه» در مدینه است که نوع مردم به او گرویدند. در کشور مغرب که خیلى تمایلات اهل بیتى و تشیّع دارند، عالمى مى‏گفت: علت این‏که ما پیرو «امام مالک» شدیم، این است که وقتى مردم به امام مالک گفتند آیا سراغ «نفس زکیه» برویم یا نرویم؟ گفت: بروید. گفتند ما با بنى‏امیه بیعت کرده‏ایم، مالک گفت: چون این بیعت مکره است، قبول نیست. آن عالم مغربى مى‏گفت: چون او از محمد نفس زکیه حمایت کرد، ما هم گفتیم این با اهل بیت‏ علیهم‌السلام خوب است، پس از او پیروى مى‏کنیم و تا امروز هم پیرو او هستیم. در همان موقع، در سال ۱۴۵ که زمان منصور بود، هم در مدینه و هم در بصره برادرش ابراهیم قیام کرد. در تاریخ دارد که منصور خوابش نمى‏برد؛ مى‏گفت: رختخواب براى من نیندازید تا ببینیم بالاخره حق با ما است یا با این دو برادر. بعد از کشتن آن‏ها احساس آرامش کرد و راحت شد.

مردم به این‏ها گرویدند. اگر مهدویت در اذهان نبود، چرا این‏قدر به این‏ها گرویدند. بر چه اساسى مى‏گفتند محمد نفس زکیه، مهدى(عج) است. در مسند ابی داود در بابى که راجع به حضرت مهدى(عج) است، این‏طور نقل مى‏کند:

…لو لم یبق من الدنیا إلاّ یوم واحد لطوّل اللّه ذلک الیوم حتّى یبعث رجلا من اهل بیتى یملاء الارض عدلا و قسطا کما ملئت جورا و ظلما.۱۴

من شک ندارم این حدیث با تأیید او درست شده، چون اسم او محمد بن عبداللّه بن حسن بن حسن بود. بعد از او هم کسانى که با عنوان مهدى(عج) ظهور کردند، بسیار زیادند و شاید بیش از همه در آفریقا بود. خیلى‏ها در کتب تاریخى شرح حال و قیام این‏ها را نوشته‏اند که هر کس قیام مى‏کرده است به عنوان مهدى(عج) به او نگاه مى‏کردند. عبیداللّه‏بن مهدى نخستین خلیفه فاطمیین در «مهدیه» (تونس فعلى)، به نام مهدى(عج) قیام کرد.

در آفریقا هنوز هم که هنوز است، از مهدى(عج) صحبت مى‏کنند.

در سومالى مجله‏اى است به نام «المنتظر».

آخرین کسى هم که قیام کرد و کارش گرفت «مهدى سودانى» بود که بالاخره انگلیسى‏ها را از سودان بیرون کرد. اسم مهدى(عج) هنوز هم در میان این‏ها هست.

در منزل وزیر امور خارجه سودان که بودیم مى‏گفت: مهدى علیه السلام و درباره حضرت صحبت مى‏کرد. در هر حال، نام حضرت در میان آن‏ها زنده است. این‏ها مسلمان مالکى هستند. مقام مهدویت براى مهدى سودانى که قیام کرده قائلند؛ به خصوص که با استعمار انگلستان جنگید تا این‏که انگلیسى‏ها به زحمت بر او غلبه کرده و او را کشتند. مهدى سودانى در نظر آن‏ها مقدس است و در خارطوم (پایتخت سودان) گنبدش از همه جا دیده مى‏شود.

این مسأله از لحاظ تاریخى از قرن اول شروع شده‏است. مردم اصل آن را انکار نمى‏کردند و حتى اگر کسى چنین ادعایى مى‏کرد، به او عقیده پیدا مى‏کردند و او را مهدى(عج) مى‏خواندند. آقاى دکتر محمد علوى مالکى، فرزند سید عباس علوى مالکى در مکه قطب است. به اصطلاح، مرید دارد و صاحب یک تشکیلات عریض و طویل. یک بار به او گفتم: اگر از شما دعوت بکنیم به ایران بیایید، مى‏آیید، گفت: اگر بیایم، مى‏گویند رفته اصحاب مهدى(عج) را جمع کند. هر سال که مى‏رویم صحبت از مهدى(عج) و انتظار مى‏کند.

از این قبیل مسائل زیاد است و انسان از لحاظ تاریخى باید یقین بکند. در این زمینه پیامبر

صلى الله علیه وآله روایاتى دارد و صحابه باور کردند و انتظار هم داشته‏اند، منتها تطبیقش بر افراد به اشتباه صورت گرفته است.

روایات مهدویّت نزد اهل سنت

در مورد روایات، روایات مهدى(عج) را صحاح ستّه همه‏شان ذکر کرده‏اند و بابى دارند، غیر از بخارى. بخارى مى‏گوید مسیح که نزول مى‏کند با امامشان بیعت مى‏کند. اسم نمى‏برد. بالأخره این مسأله آنجا هم هست؛ اما بقیه صحاح ست بعضى شان باب دارند و بعضى در همان باب فضائل اهل بیت علیهم السلام مى گویند. منتها با همین اشتباه کارى‏ها که «…اسمه اسمى و اسم ابیه اسم ابى…».۱۵

نکته پایانى

آنچه در پایان میل داشتم بگویم، دو نکته است.

کشتار و خونریزى؟!

یکى این‏که در بسیارى از روایات مسأله کشتار و خونریزى آمده و ذکر شده که جوى‏هاى خون و آسیاهاى خون راه مى‏افتد. این‏ها در یک دوران‏هایى نقل شده که اصلا روح حاکم بر دنیا همین چیزها بوده است. در آن دوران، به هر کس بیش‏تر خونریزى مى‏کرد نشان مى‏دادند که شجاعت‏اش بیش‏تر است. عقیده من این است که در این‏ها باید تحقیق بشود که چه مقدار اصل و سندیت دارد. در حدیثى که مورد اتفاق فریقین است مى‏گوید:

[...یملاء الارض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا.]۱۶

حضرت مهدى(عج) براى برقرارى عدل و قسط مى‏آید. در بعضى از جاها کسانى هستند که مقاومت بکنند و حضرت باید با آن‏ها بجنگد؛ اما نمى‏شود گفت، اصلا شعار حضرت آدم‏کشى و خونریزى است. متأسفانه منبرى‏ها و مداح‏ها این مسائل را خیلى دنبال مى‏کنند و در ذهن مردم هم همین چیزها است. باید از حضرت به عنوان یک مرد عادل و طرفدار عدل یاد شود. باید او را دادگستر جهان معرفى بکنیم. حضرت(عج) نه به‏طور اعجاز بلکه به‏طور طبیعى رهبرى جهان را به عهده مى‏گیرد. این هم خودش یک نکته است که آیا کارهاى حضرت همه‏اش معجزه و اعجاز است یا جریانى است که طبع بشر به سمتى پیش مى‏رود که بالاخره از همه شعارها، حکومت‏ها و از همه فرماندهان مأیوس مى‏شود و با اضطرار طالب عدل مى‏گردد. بعد ندایى بلند مى‏شود که با وسایل روز به گوش همه مى‏رسد. آن وقت مردم مطالعه مى‏کنند. مبلغین تبلیغ کرده، فلسفه قیام و ظهورش را بیان مى‏کنند و در نتیجه مردم به آن حضرت مى‏گروند.

رهبرى جهان

نکته دیگر، مسأله رهبرى در جهان است نه سلطنت و حکومت بر جهان. این را هم باید درباره‏اش مطالعه کرد و مسأله خیلى مهمى است. بالاخره جهان به طرف یک قطبى شدن پیش مى‏رود اما نه قطبى که فقط یک کشور و یا یک حکومت باشد. این اصلا عملى نیست و چیزى نیست که روى آن تکیه کنیم با اختلاف ملت‏ها و اقوام و ملیت‏ها و …؛ ولى رهبرى مى‏شود واحد باشد. ما باید بگوییم که او رهبر واحد جهان است. بالأخره مردم دنیا مى‏بینند او سخن حق مى‏گوید. البته طبعاً او یک نوع وراثتى هم نسبت به زمین، به عنوان رهبر، حتما خواهد داشت.

معنویت و امید

یادم مى‏آید در حدود ۳۰ سال قبل در دانشگاه مشهد استادى آمده بود به نام «صلاح الصابى». شاعر و خطیبى زبر دست بود. گویا عبدالناصر او را تعقیب مى‏کرد و مى‏خواست بکشد. او به امام موسى صدر (حفظه الله تعالى) پناه برده بود. ایشان او را به دانشگاه مشهد آورد و گفت شما از این استفاده بکنید. چند سال آن‏جا بود. بعد هم آمد تهران درباره تشیع خیلى مطالعه کرد. اشعارى هم درباره حضرت زهرا علیها‌السلام و امام حسین ‏علیه‌السلام و دیگران گفت. شعرى را در کنگره شیخ طوسى گفت که در یادنامه شیخ آمده است. ایشان بعد از مطالعات زیاد گفته بود: فرق بین تشیع و تسنن این است که تشیع رشته معنویت اسلام و رهبرى را قطع نکرده؛ هنوز هم ادامه دارد و هنوز امید دارد. در حالى‏که براى اهل سنت و عقیده عمومى این‏گونه نیست که هنوز انتظار داشته باشند. انتظار عمومى در اهل سنت نیست و در شیعه هست. او مى‏گفت: این براى شیعه خیلى امتیاز است که خودشان را مرتبط با رسالت و با خدا مى‏بینند و انتظار چنین کسى را دارند آن هم نه فقط بیاید احکام را بگوید یا در ممالک اسلامى حکومت بکند؛ بلکه حکومت جهانى پدید آورد. این یک امید فوق‏العاده‏اى است که شیعیان دارند. اهل سنت این را ندارند و شما براى این ارزش قائل شوید و قدر آن را بدانید.

پی‌نویس‌ها:

۱ـ انبیاء (۲۴): ۱۰۵ـ۱۰۷٫ (در «زبور» بعد از ذکر (تورات) نوشتیم «بندگان شایسته‌ام وارث [حکومت] زمین خواهند شد». در این، ابلاغ روشنی است برای جمعیت عبادت‌کنندگان. ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم)

۲ـ قصص (۲۸): ۸۵٫ (… و ما وارث آنان بودیم)

۳ـ انبیاء (۲۱): ۱۰۷٫ (ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم)

۴ـ مجلسی، محمدباقر: بحارالانوار، ج۹، ص۱۰۳ و ۱۲۶٫ (آنان یاران مهدی (عج) هستند)

۵ـ صف (۶۱): ۹؛ توبه (۹): ۳۳؛ فتح(۴۸): ۲۸٫ (او کسی است که رسول خود را با هدایت و دین حق فرستاده تا او را بر همة ادیان غالب سازد، هرچند مشرکان کراهت داشته باشند)

۶ـ نور (۲۴): ۵۵٫ (خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده‌اند وعده می‌دهد که قطعاً آنان را حکمران روی زمین خواهد کرد، همان‌گونه که به پیشینیان آن‌ها خلافت روی زمین را بخشید؛ و دین و آیینی را که برای آنان پسندیده، پا برجا و ریشه‌دار خواهد ساخت…)

۷ـ انبیاء (۲۱): ۱۰۵٫

۸ـ طبرسی: مجمع‌البیان، ج۱۶، ص۱۷۱٫ (مؤید آن روایتی است که شیعه و سنی از پیامبر(ص) روایت کرده‌اند)

۹ـ شرف‌الدین، علی‌الحسینی الاسترآبادی: تأویل الآیات الظاهره، ص۳۲۷؛ محمدی ری شهری، محمد: میزان‌الحکمه، ج۷، ص۱۷۹، حدیث شمارة ۱۱۷۲٫ (اگر از عمر دنیا جز یک روز نمانده باشد، همانا خداوند آن یک روز را چنان طولانی کند تا مردی از اهل بیت من برخیزد که زمین را از عدل و قسط پر سازد، چنان‌که از جور و ظلم پر شده است)

۱۰ـ گویندة محترم منبعی ذکر نفرموده است.

۱۱ـ انبیاء (۲۱): ۱۰۵٫ (در «زبور» بعد از ذکر [تورات] نوشتیم)

۱۲ـ پشت‌ سرت چیست؟

۱۳ـ این همان مهدی(عج) است.

۱۴ـ شرف‌الدین، علی‌العینی الاسترآبادی: تأویل الآیات الظاهره، ص۳۲۷؛ سنن ابی‌داوود، ج۲، ص۳۰۹٫ (اگر از عمر دنیا جز یک روز نمانده باشد، خدای تعالی آن روز را چنان طولانی کند تا مردی از من یا از اهل بیتم قیام کند که زمین را از عدل و قسط پر سازد؛ چنان که از ظلم و جور پر شده است)

۱۵ـ مجلسی، محمدباقر: بحارالانوار، ج۵۱، ص۱۰۲٫ (… اسم او اسم من است و اسم پدرش اسم پدر من است…)

۱۶ـ همان. (… او زمین را از قسط و عدل پر سازد؛ چنان‌که از ظلم و جور پر شده است)