درنگی در سوره همزه

شأن نزول:

جمعی از مفسران گفته‌اند این سوره دربارة «ولید بن مغیره» نازل شده است که در پشت سر پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم غیبت می‌کرد و در پیش رو استهزا می‌نمود. چنانچه این شأن نزول را بپذیریم، باز عمومیت مفهوم آیات شکسته نمی‌شود، بلکه شامل تمامی کسانی است که دارای این صفاتند.

آیة ۱) ویلٌ لِکل هُمزه لُمَزه:

وای بر عیبجویان و غیبت‌کنندگان! وای بر هر عیبجوی مسخره‌کننده‌ای!

آنها که با نیش زبان و حرکات، دست و چشم و ابرو در پشت سر و پیش رو، دیگران را استهزا کرده، یا عیبجویی و غیبت می‌کنند، یا آنها را هدف تیرهای طعن و تهمت قرار می‌دهند.

از آنجا که افراد عیبجو و غیبت‌کننده شخصیت دیگران را درهم می‌شکنند، به آنها «هُمزه» اطلاق شده.

به هر حال تعبیر به «ویل» تهدید شدیدی است به این گروه و اصولاً قرآن موضع‌گیری سختی در برابر این گونه افراد نموده و تعبیراتی دارد که دربارة هیچ گناهی مانند آن دیده نمی‌شود؛ مثلاً بعد از آنکه منافقان کوردل را به خاطر ریشخند مؤمنان به عذاب دردناک تهدید می‌کند، می‌فرماید: «استغفرلهم او لاتستغفر لهم ان تستغفر لهم سبعین مره فلن یغفرالله لهم: چه برای آنها استغفار کنی و چه نکنی، حتی اگر هفتاد بار برای آنها استغفار کنی، خداوند آنها را هرگز نمی‌بخشد!»(سوره توبه /۸۰)

اصولاً آبرو و حیثیت اشخاص از نظر اسلام بسیار محترم است و به کاری که موجب تحقیر مردم گردد، گناه بزرگی است، در حدیثی از پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم آمده است: «اذلّ الناس من اهان الناس: خوارترین مردم کسی است که به مردم توهین کند.» (بحار الانوار، ج ۷۵، ص ۱۴۲)

آیة ۴) کَلاّ لَیُنبَذَن فی الحطمه

قرآن در پاسخ این گروه می‌فرماید: «چنان نیست که او می‌پندارد؛ کَلاّ، بلکه به زودی با کمال ذلت و حقارت در آتشی فروکننده پرتاب می‌شود.

آیة ۵) وما ادرئک ما الحطمه: تو چه می‌دانی حطمه چیست؟

آیة ۶) نار الله الموقده: آتش برافروخته الهی است

آیة ۷) التی تطلع علی الافئده: آتشی که از دلها سر می‌زند و نخستین جرقه‌هایش در قلوب ظاهر می‌شود.

یعنی خداوند، این مغروران خودخواه برتر را در آن روز به صورت موجوداتی ذلیل و بی‌ارزش در آتش دوزخ پرتاب می‌کند تا نتیجه کبر و غرور خود را ببینند.

تعبیر به «نار الله:آتش الهی» دلیل بر عظمت آن است و تعبیر به «موقدة» دلیل بر فروزان بودن همیشگی آن است. این چه آتشی است که درون را قبل از برون می‌سوزاند؟ چرا آتش قهر و غضب الهی قبل از هر چیز بر قلوب آنها مسلط نشود، در حالی که آنها دل مؤمنان را در این دنیا با ریشخندها و عیبجویی و غیبت و تحقیر سوزاندند؟ عدالت الهی ایجاب می‌کند که آنها کیفری همانند اعمالشان را ببینند. سرانجام می‌گوید:

آیات ۸ و ۹) انّها علیهم مؤصده، فی عمد ممدّده:آنها در ستون‌های کشیده و طولانی قرار خواهند داشت. «فی عمد ممدده» تعبیری است از آنکه به سختی‌های عظیم آهنین که درهای جهنم محکم با آنها بسته می‌شود، به گونه‌ای که راه خروج مطلقاً از آن وجود ندارد.

در حدیثی آمده است که پیغمبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فرمود: «من در شب معراج گروهی از دوزخیان را دیدم که گوشت از پهلویشان جدا می‌کردند و به آنها می‌خوراندند. از جبرئیل پرسیدم: اینها کیانند؟! گفت: هولاء الحمّازون من اُمتک اللمّازون: اینها عیبجویان و استهزاءکنندگان از امت تواند.» (نور الثقلین، ج ۵، ص۶۶۷، حدیث ۵)