روان‌شناسى و آسیب‌شناسى اینترنت

روان‌شناسى و آسیب‌شناسى اینترنت

از اوایل دهه ۹۰ میلادى، پژوهش‌ها و بررسى‌هاى بسیارى در زمینه روان‌شناسى اینترنت و تأثیر آن بر سلامت و رفتار انسان انجام پذیرفته است. امروزه موضوع اینترنت، مسئله مهمى براى بیشتر کشورها، به ویژه کشورهاى در حال توسعه و از جمله کشورهاى اسلامى است. آگاهى از پى‌آمدهاى اینترنت و در کنار آن، در نظر گرفتن راهبردهاى مناسب براى استفاده درست و پیش‌گیرى یا کاهش پى‌آمدهاى احتمالى منفى آن، اهمیت اساسى دارد.
در این مقاله، پس از بیان تاریخچه اینترنت، جنبه‌هاى روان‌شناختى و پى‌آمدهاى مثبت و منفى آن بر سلامت و رفتار انسان بررسى شده است. دست‌آوردهاى این مقاله که بیانگر بخشى از پژوهش‌هاى تجربى در این زمینه است، نشان مى‌دهد افزون بر دست‌آوردهاى مثبت و انکارناپذیر اینترنت، پى‌آمدهاى نامطلوبى نیز هم در جنبه‌هاى فردى و هم در جنبه‌هاى اجتماعى به همراه دارد.

کلید واژه‌ها: روان‌شناسى اینترنت، آسیب‌شناسى اینترنت، اینترنت و اخلاق، اعتیاد به اینترنت، هرزه‌نگارى اینترنتى، ارتباط اینترنتى، محورهاى روان‌شناسى اینترنت.

مقدمه و طرح مسئله
فراگیر شدن رسانه‌ها در آغاز قرن بیست و یکم و موضوع جدّى نقش اینترنت در شکل‌دهى به فرهنگ، هویت و باورها و ارزش‌هاى اجتماعى، اهمیت پژوهش در این زمینه را افزایش داده است. در جامعه امروز ما، گرایش به اینترنت و استفاده از آن چنان رایج شده است که بیشتر خانواده‌ها، رایانه شخصى دارند و اعضاى خانواده، بخش زیادى از وقت خود را در استفاده از اینترنت سپرى مى‌کنند. اینترنت در میان همه گروه‌هاى اجتماعى اعم از زن و مرد، پیر و جوان، بى‌سواد و باسواد از جذابیت خاصى برخوردار است. گسترش اینترنت، مانند هر نوآورى دیگرى به ایجاد دگرگونى‌هایى در جنبه‌هاى مختلف زندگى انجامیده و استفاده از آن، امرى اجتناب‌ناپذیر شده است؛ به گونه‌اى که بدون آن زندگى براى کسانى که بدان خوگرفته‌اند، دشوار مى‌شود. بسیارى از نظریه‌پردازان ارتباطات، اینترنت را گام مهمى در پیشرفت کشورهاى در حال توسعه قلمداد مى‌کنند. از این رو، با توجه به کاربردهاى فراوان اینترنت که با هدف انتقال اطلاعات قصد دارد باورهاى مشخصى را درباره کالاها یا خدمات مرتبط با آن در جامعه رواج دهد، بررسى این پیام‌ها از نظر مضمون، محتوا و فرم ارائه، اهمیت ویژه‌اى دارد. از سوى دیگر، چگونگى این پیام‌ها بر ما پوشیده است. در واقع، بسیارى از کاربران اینترنتى نمى‌دانند که این رسانه چه نوع شیوه زندگى را معرفى مى‌کند و داراى کدامین ارزش‌هاى اجتماعى است؟ آیا مى‌توان از آثار منفى اینترنت در جنبه‌هاى فردى و اجتماعى غافل بود و درباره فرهنگ‌سازى و آموزش‌هاى بهره‌مندى درست از آن چشم پوشید؟

این مقاله در پى پاسخ‌گویى به تمامى این پرسش‌ها نیست، ولى کوششى براى توصیف روان‌شناسى اینترنت و تبیین برخى مفاهیم، موضوع‌ها و نیز پى‌آمدها و کارکردهاى آن بر سلامت و رفتار انسان‌ها است. از این رو، امید است بتواند دریچه‌اى را به سوى این گونه بحث‌ها بگشاید.
تعریف اینترنت

ارائه تعریفى از اینترنت، دشوار است. در حقیقت، همچنان که ساندرا برمن۲ (۱۹۹۹م.)اشاره مى‌کند، کارکردهاى پیچیده اینترنت است که تعریف آن را دشوار کرده است.۳ دریک تعریف بسیار کلى مى‌توان اینترنت را بسان مخزنى از اطلاعات خوب و بد، زشت و زیبا، اخلاقى و غیر اخلاقى دانست. براى اینکه برداشت دقیق‌ترى از اینترنت داشته باشیم، نخست بررسى روند کلى شکل‌گیرى و تکامل اینترنت ضرورى مى‌نماید.
تاریخچه و روند تکامل اینترنت

ایجاد و گسترش شبکه اینترنت در آغاز، تجربه پژوهشى به نسبت محدودى بود که به منظور ارائه فن‌آورى انتقال بسته‌اى۴ اطلاعات از اواخر دهه ۱۹۶۰م. آغاز شد. بهدلیل آنکه این تجربه در آژانس پروژه‌هاى تحقیقاتى پیشرفته وزارت دفاع امریکا صورت گرفت، به شبکه آرپانت۵ موسوم گردید. شبکه آرپانت، نخست به دلیلاستفاده از شیوه انتقال ۸ بیتى داده‌ها، تنها مى‌توانست حداکثر به ۶۴ رایانه متصل گردد. کاربرد اولیه از آرپانت، به سبب پیش‌برد پروژه‌هاى نظامى، بسیار سرى بود و در واقع، به منظور ایفاى چنین نقشى در فعالیت‌هاى نظامى ایالات متحده امریکا پیش‌بینى شده بود. از همان آغاز، آژانس پروژه‌هاى تحقیقاتى امریکا دریافته بود که این شبکه به منظور ایجاد ارتباط الکترونیکى، سازوکار مؤثرى را براى دانشمندان مى‌تواند فراهم کند. از این رو، اندیشه گسترش این شبکه در سطح کلان و فراتر از عرصه‌هاى نظامى تقویت شد. در سال ۱۹۸۳م. بخش نظامى شبکه «آرپانت» از آن جدا شد و با نام شبکه «میل نت» آغاز به کار کرد. شبکه آرپانت تا سال ۱۹۹۰م. به کار خود ادامه داد و در این سال، جاى خود را به اینترنت داد که در سال ۱۹۸۰م. با هدف اتصال شبکه‌هاى جهانى با قراردادهاى ارتباطى متفاوت با یکدیگر پدید آمده بود. از آن سال تاکنون، این شبکه با سرعت چشم‌گیرى از جهت شمار کاربران و پى‌آمدهایى که بر زندگى و روابط اجتماعى انسان‌ها مى‌گذارد، در حال گسترش است. آمارها نشان مى‌دهد تا سال ۱۹۹۴م. نزدیک به سى میلیون رایانه در ۸۶ کشور جهان به این شبکه پیوسته‌اند. از سال ۱۹۹۷م. با تجارى شدن اینترنت، خدمات آن به شدت تنوع و فزونى گرفت و هزینه‌هاى دست‌رسى به آن نیز به همان نسبت کاهش یافت. بنابر یک پژوهش، شمار برآورد شده رایانه‌هاى شخصى متصل به اینترنت در سراسر جهان از سال ۱۹۹۶م. تا سال ۲۰۰۰م. به سه برابر افزایش یافت.۶ در حال حاضر، این رقم چندین برابر شده و استفاده از اینترنت در مرکزتمامى فعالیت‌هاى بشرى قرار گرفته است. در گذشته، بیشتر استفاده‌کنندگان از شبکه اینترنت را پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌هاى عالى تشکیل مى‌دادند، اما در سال‌هاى اخیر، جنبه‌هاى بازرگانى و سرگرمى این شبکه جهانى، غلبه یافته است. با توجه به رشد روزافزون اینترنت، مى‌توان پذیرفت که اینترنت و در معناى گسترده‌تر، رسانه‌ها از عواملى هستند که مى‌توانند بر جنبه‌هاى مختلف زندگى تأثیر بگذارند. ما نیز در این پژوهش، کوشیده‌ایم تا بر مبناى چنین استنباطى، به بررسى جنبه‌هاى روان‌شناختى اینترنت بپردازیم.
روان‌شناسى اینترنت

روان‌شناسى اینترنت،۷ به فرایندهاى ارتباطى، رفتار و حالت‌هاى روانى افراد در هنگاماستفاده از اینترنت مى‌پردازد.۸ ارزیابى ویژگى‌هاى رفتارى و روانى، یکى از عواملتأثیرگذار در پیدایش روان‌شناسى اینترنت بوده است. این بررسى‌ها در درون پژوهش‌هاى گسترده‌ترى قرار مى‌گیرد که از آن به «روان‌شناسى رسانه‌هاى گروهی»۹ یادمى‌شود. هاى لیس۱۰ (۱۹۹۲م.)، هیل مس۱۱ (۱۹۹۷م.)، کیتلر۱۲ (۱۹۹۹م.)، کلوک۱۳(۱۹۹۸م.)، ریویس و کلیفورد۱۴ (۱۹۹۶م.)، سیلور۱۵ (۱۹۹۸م.) در پژوهش‌هایشان دربارهرسانه‌هاى گروهى، به برخى جنبه‌هاى روان‌شناختى اینترنت پرداخته‌اند. اسمیت و کلوک۱۶ (۱۹۹۹م.) در پژوهشى با عنوان «ارتباط در فضاى مجازی»۱۷ به طور ویژه،جنبه‌هاى روان‌شناختى اینترنت را بررسى کردند.۱۸ ریوا و گالیمبرتى (۲۰۰۱م.)پژوهش‌هاى گسترده‌اى در زمینه روان‌شناسى اینترنت انجام دادند.۱۹ استرات، جاکوبسونو گیبسون۲۰ (۲۰۰۳م.) تصریح کردند پیچیدگى اینترنت ایجاب مى‌کند که ما دیدگاه‌هایاجتماعى، فرهنگى و رشدى را در نظر داشته باشیم.۲۱

ریوا (۲۰۰۱م.) به این موضوع اشاره کرد که روان‌شناسى اینترنت کار ساده‌اى نیست؛ زیرا اول اینکه اینترنت رسانه‌اى است که مى‌توان آن را از راه‌هاى متفاوت تجربه کرد. اگرچه رایانه معمولاً واسطه تجربه اینترنتى ما است، راه‌هاى مختلفى هست که کاربران مى‌توانند از طریق جست‌وجو در اینترنت خودنمایى کنند و با استفاده از آن، با دیگران ارتباط برقرار کنند.

دوم اینکه اینترنت فضاى اجتماعى و شناختى است. استفاده از اطلاعات، به فعال‌سازى روابط اجتماعى کمک مى‌کند. این فرایند درون فضایى خاص ـ فضاى مجازى ـ رخ مى‌دهد که ویژگى‌هاى ساختارى و فرایندى ارتباط را گسترده‌تر مى‌کند.

سوم اینکه تجربه اینترنتى، حتى وقتى ما در یک فضاى مجازى گفت‌وگو مى‌کنیم، همواره در بافتى ویژه صورت مى‌گیرد.۲۲

بسیارى از پژوهش‌گران حوزه روان‌شناسى اینترنت، گفته‌اند ارتباط افراد از طریق اینترنت به شیوه‌هاى مختلف، در مقایسه با انواع روزمره ارتباط که با حضور جسمانى افراد همراه است، حالتى تقلیل یافته دارد. براى مثال، هیوبرت دریفوس در کتاب در باب اینترنت مى‌نویسد درک ما از واقعیت، اشیا، افراد و توانایى ما در برقرارى ارتباط مؤثر با آنها به شیوه‌اى است که بدن ما به گونه‌اى بى‌سروصدا در پس زمینه عمل مى‌کند. توانایى بدن ما در دست‌یابى به اشیا، فراهم‌آورنده درک ما از واقعیت است. اینکه چرا روان‌شناسان به این‌گونه بحث‌ها مى‌پردازند، روشن است؛ زیرا معمولاً گمان مى‌کنیم بسیارى از پیوندهاى شخصى ما، با تماس چهره به چهره و مستقیم امکان‌پذیر باشد.

همان‌گونه که گوردون گراهام۲۳ و بسیارى دیگر گفته‌اند، در اینترنت بسیار آسان استکه افراد را با خلق شخصیت‌هاى کاملاً تخیلى فریب داد؛ کارى که امکان آن در واقعیت، بسیار مشکل‌تر است. بنابراین، روابط اینترنتى در مقایسه با روابط واقعى و همراه با حضور جسمانى، روابطى ضعیف و در عین حال، پیچیده است.۲۴

همسبرگر (۲۰۰۵م.) در تحلیل جنبه‌هاى روان‌شناختى اینترنت، این پرسش را مطرح مى‌کند که کاربران چگونه از اینترنت براى خودشکوفایى استفاده مى‌کنند؟ وى گفت در روان‌شناسى اینترنت و به هنگام تحلیل روابط اینترنتى، نباید از زاویه منفى به موضوع نگریست، بلکه باید توجه داشت که اینترنت نشان دهنده فضاى گروهى و اشتراکى و سرشار از مفاهیم ملموس و فرهنگى نیز هست. این فرهنگ‌ها که در فضاى لیبرال قرار گرفته‌اند، مجالى به فعالیت‌هاى سیاسى و آرمان‌گرایانه مى‌بخشند و بستر مناسبى براى پیشرفت کاربران هستند.

ویژگى آزادى‌بخشى اینترنت، کاربران اینترنتى را به تفکر، تجربه و فعالیت‌هاى گروهى وا مى‌دارد تا سرانجام به تعالى و خودشکوفایى برسند.۲۵

پرسش دیگرى که در روان‌شناسى اینترنت بررسى شده این است که ما خود را چگونه در فضاى مجازى ادراک مى‌کنیم؟ وقتى به صورت رو در رو یا آن‌لاین با دیگران تعامل داریم، مى‌کوشیم با مشاهده خود از دیدگاه دیگران، بر تأثیرى که روى دیگران مى‌گذاریم نظارت کنیم. در این صورت، در صورت نیاز، از سازوکارهاى مختلف «مدیریت تأثیر» بهره مى‌گیریم تا با ارائه اطلاعات گلچین شده، ادراک دیگران از خود را دگرگون کنیم. ارتباط از طریق رایانه، هم مدیریت تأثیر و هم چگونگى ادراک ما را در نظر دیگران، به چالش مى‌کشد. مدیریت تأثیر در اینترنت، همانند قایق‌رانى با دو پارو در رودخانه‌هاى طوفانى است.۲۶

اینها برخى از موضوع‌هایى است که در قالب روان‌شناسى اینترنت ارائه شده است. در این میان، برخى کوشیده‌اند جنبه‌هاى گوناگون روان‌شناسى اینترنت را کامل‌تر نمایش دهند و محورهاى اصلى و ریز موضوع‌هاى مربوط به آنها را در چشم‌انداز نظرى و تجربى بیان کنند. براى مثال، جوینسون۲۷ (۲۰۰۳م.) روان‌شناسى اینترنت را شاملموضوع‌هایى از این دست مى‌داند:

۱٫ بررسى ماهیت و فرایند روابط اینترنتی؛ ۲٫ فریب‌کارى و پرهیز از خودافشایى در روابط رو در رو؛ ۳٫ آرمان گرایى در ارتباط از طریق اینترنت؛ ۴٫ خیانت و حقه‌بازى در اینترنت؛ ۵٫ پرخاش‌گرى و هرزه‌نگارى در اینترنت؛ ۶٫ پى‌آمدهاى اینترنت در سلامت روانى و رفتار؛ ۷٫ حمایت اجتماعى و اینترنت؛ ۸٫ جنسیت و الگوهاى ارتباط؛ ۹٫ جنبه‌هاى مثبت میانْ فردى رفتار اینترنتی؛ ۱۰٫ اینترنت و هویت‌یابی؛ ۱۱٫ روابط خیالى در اینترنت؛ ۱۲٫ اینترنت و کیفیت زندگی.۲۸ وى سپس به طور دقیق‌ترى، هر یک از اینموضوع‌ها را بررسى مى‌کند و توصیه‌هایى نیز ارائه مى‌دهد.

پاتریشیا والاس۲۹ (۲۰۰۷م.) نیز با اهتمامى که به روان‌شناسى اینترنت دارد، در کتابیبه همین عنوان، جنبه‌هاى روان‌شناختى اینترنت را بررسى کرده است. آنچه سبب توجه والاس به روان‌شناسى اینترنت شده است، اهمیت اینترنت در ایجاد و انتقال الگوها و ارزش‌هاى اجتماعى است. اینترنت، ابزارى است که افراد از طریق آن با دیگران ارتباط برقرار مى‌کنند و نظریه‌هاى خود را با دیگران در میان مى‌گذارند.۳۰

موضوع‌هاى مهمى که والاس در روان‌شناسى اینترنت به آنها پرداخته است، عبارتند از: ۱٫ بررسى اینترنت در بافت روان‌شناختی؛۳۱ ۲٫ روان‌شناسى شکل‌گیرى نمایشرسانه‌ای؛ ۳٫ نقاب‌هاى آن‌لاین۳۲ و فریب‌کاری؛۳۳ ۴٫ پویایى‌هاى گروه در فضاى مجازی؛۳۴۵٫ تعارض و همکارى گروهی؛۳۵ ۶٫ برافروختگى و دعوا؛۳۶ پرخاش‌گرى در شبکه؛۳۷ ۷٫ دوستداشتن و عشق در شبکه؛۳۸ ۸٫ روان‌شناسى جاذبه میان‌فردی؛ ۹٫ جنبه‌هایروان‌شناختى هرزه‌نگارى۳۹ اینترنت؛ ۱۰٫ موضوع جنسیت در شبکه؛ ۱۱٫ نوعدوستى در شبکه؛ ۱۲٫ روان‌شناسى کمک کردن؛ ۱۳٫ اینترنت و اتلاف وقت؛ ۱۴٫ بارور کردن زندگى در اینترنت.۴۰

در حال حاضر، بحث‌هاى این موضوع (روان‌شناسى اینترنت) به طور فزاینده‌اى در حال گسترش است. در زمینه اینترنت پژوهش‌هاى زیادى شده است؛ از جمله، بررسى رفتار در فضاى مجازى (همبورگر،۴۱ ۲۰۰۵م.)؛ روابط آن‌لاین (بارنیس،۴۲ ۲۰۰۱ و۲۰۰۳م.)؛ عشق شبکه، هیجان و روابط اینترنتى (زیو،۴۳ ۲۰۰۴م.)، سوء استفاده جنسیاز کودکان در اینترنت (کوپر،۴۴ ۲۰۰۲م.)، سکس مجازى (دیلمونیکو،۴۵ ۲۰۰۱م.)،روان‌شناسى ارتباط آن‌لاین (ویتى،۴۶ ۲۰۰۶م.) و دنیاى پنهان سکس در اینترنت (یانگ،۴۷۲۰۰۱م.).

این یافته‌ها به طور کلى نشان مى‌دهند رسانه‌هاى گروهى و از جمله اینترنت، چونان تیغ دو دم هستند که هم مى‌توانند کارکردهاى مثبت داشته باشند و هم به ایجاد زمینه‌هاى منفى در زمینه‌هاى سلامت و بهداشت روانى کمک کنند.۴۸ بنابراین، گسترهروان‌شناسى اینترنت دو حوزه کلى را دربرمى‌گیرد:

۱٫ جنبه‌ها و پى‌آمدهاى مثبت؛
۲٫ کارکردها و پى‌آمدهاى منفی.

این گونه مرزبندى در روان‌شناسى اینترنت، بسیار مبهم و کلى است، ولى با توجه به هدف ما در این مقاله، مى‌تواند تا حدود زیادى آموزنده باشد. در ادامه، به بررسى این دو محور مى‌پردازیم.
الف) کارکردهاى مثبت اینترنت

در جنبه‌هاى مثبت، اینترنت جزء جدایى‌ناپذیر نهادهاى اجتماعى، سیاسى، آموزشى، اقتصادى و خانوادگى به شمار مى‌آید. کارکردهاى مثبت اینترنت را مى‌توان در چند محور طبقه‌بندى کرد:

۱٫ توسعه اقتصادى؛ اینترنت، هزاران شغل براى کارکنان صنایع رسانه‌اى فراهم ساخته و به صورت غیرمستقیم، براى میلیون‌ها خانواده دیگر شرایطى فراهم آورده است که زندگى خود را از طریق فعالیت‌هاى مربوط به اینترنت تأمین کنند.

۲٫ رشد فرهنگى؛ هرچه گردش اطلاعات در جامعه بیشتر باشد، به همان اندازه جامعه فعال‌تر مى‌شود و خلاقیت‌ها بیشتر مى‌گردد. اینترنت به سبب نقش ویژه‌اى که در انتقال و انتشار فرهنگ‌ها دارد، مى‌تواند به رشد و اعتلاى هرچه بیشتر فرهنگى در جامعه بینجامد.

۳٫ هم‌گرایى اجتماعى؛ اینترنت از منظر روان‌شناسى اجتماعى، به ایجاد فضاى سالمى براى گفت‌وگو، ایجاد رابطه بین کشورها و در نتیجه، کاهش تنش‌هاى فرهنگى و هم‌گرایى اجتماعى کمک مى‌کند. در این حالت، به تعبیر لرنر در جوامع انسانى، پدیده‌اى به نام «همدلی» شکل مى‌گیرد.۴۹

۴٫ دانش و کسب مهارت‌هاى جدید؛ کاربردهاى اینترنت در پژوهش و کسب مهارت‌هاى زندگى نیز بسیار چشم‌گیر است. ما براى دسترسى به انواع اطلاعات، به اینترنت مراجعه مى‌کنیم. محیط اینترنت، فضاى گسترده‌اى از اطلاعات است که افراد مى‌توانند از آن براى پژوهش‌هاى خود در موضوع‌هاى گوناگون بهره گیرند. ارتباط اینترنتى، به گسترش و تقویت مهارت‌هاى اجتماعى نیز کمک مى‌کند. بر اساس برخى یافته‌ها، افراد از طریق اینترنت با فرهنگ‌هاى گوناگون آشنا مى‌شوند و مهارت‌هاى اجتماعى را فرا مى‌گیرند.۵۰

ب) کارکردهاى منفى اینترنت

با وجود کارکردهاى مثبتى که براى اینترنت برشمردیم، سوى دیگر آن، تاریک است. بر اساس پژوهش‌ها، گسترش اینترنت مانند هر نوآورى دیگر، به ایجاد دگرگونى‌هایى در جنبه‌هاى مختلف زندگى انجامیده است و در کنار دست‌آوردهاى انکارناپذیر مثبت در زمینه‌هاى گوناگون، پى‌آمدهاى نامطلوبى نیز به همراه داشته است.۵۱ گریفتیز (۱۹۹۸م.)در پژوهشى به منظور بررسى نقش اینترنت در حالت‌هاى روانى افراد، نشان داد که اینترنت یکى از راه‌هاى دانش‌اندوزى، آگاهى‌افزایى و برقرارى ارتباط دوستى با دیگران است. اما چون اینترنت، انبوهى از اطلاعات مثبت و منفى را ارائه مى‌دهد، خطرهاى بالقوه آن به‌ویژه براى نسل جوان بسیار نگران کننده است.۵۲ میشل جى منو (۱۹۹۹م.) نیزدر پژوهشى با عنوان «بررسى تأثیر اینترنت در برخى موضوع‌هاى روش‌شناختى و ادراکی»، به این نتیجه رسید که نفوذ و گسترش اینترنت در چارچوب‌هاى بیرون از نهادهاى علمى و پژوهشى، از مهم‌ترین عوامل تهدید کننده بهداشت روانى به شمار مى‌آید.۵۳ اکنون که با جنبه‌هاى کلى و روند رشد اینترنت آشنا شدیم، مى‌توانیم جنبه‌هایروان‌شناختى اینترنت را دقیق‌تر بررسى کنیم.
۱٫ اینترنت و سلطه فرهنگى

در روان‌شناسى اینترنت و در بررسى کارکردهاى منفى آن، پیش از همه در نظر گرفتن انگیزه‌هاى پلید نهفته در پشت صحنه اینترنت و هدف‌هایى که گردانندگان آن دنبال مى‌کنند، اهمیت ویژه‌اى دارد. یکى از حوزه‌هاى پژوهشى در این زمینه، رویکردى است که با عنوان «امپریالیسم فرهنگی» یا «امپریالیسم رسانه‌ای» شهرت دارد. بر اساس این رویکرد، یکى از کارکردهاى منفى رسانه‌ها، سلطه فرهنگى است. سلطه فرهنگى عبارت است از مبادله یک جانبه عناصر و پدیده‌هاى فرهنگی.۵۴ بر اساس این نظریه، رسانه‌هاى گروهى از جمله اینترنت، از سیاست دقیقى پیروى مى‌کنند که قدرت‌هاى سیاسى و اقتصادى تدوین کرده‌اند. در میان پژوهش‌گران علوم ارتباطى که به پژوهش در زمینه رسانه‌هاى گروهى و سلطه فرهنگى توجه خاصى داشته‌اند، هربرت شیلر۵۵ مقامبرجسته‌اى دارد. وى در یکى از مهم‌ترین آثار خود با عنوان ارتباطات و سلطه فرهنگى، به پى‌آمدهاى فرهنگى رسانه‌هاى گروهى پرداخته است. به باور وى از سال‌هاى جنگ جهانى دوم، در همان حال که ایالات متحده امریکا با کمک نظامى به انگلستان و فرانسه براى از پا درآوردن آلمان هیتلرى و به دست گرفتن رهبرى قدرت جهانى تلاش مى‌کرد، سیاست‌هایى را نیز براى استیلاى فرهنگى و ارتباطى بر جهان تدارک مى‌دید. در این زمینه، استفاده از نظریه «جریان آزاد اطلاعات» به منظور گسترش نفوذ فرهنگى و آسان‌سازى سلطه‌جویى بر جهان و به کار گرفتن نظریه «توسعه اقتصادى و اجتماعى از طریق رسانه‌هاى گروهی»، براى جلوگیرى از رشد غیرسرمایه‌دارى کشورهاى جهان سوم اهمیت فراوانى داشت. حتى مى‌توان گفت این دو نظریه، پایه‌هاى اساسى ایدئولوژى امپریالیسم فرهنگى و ارتباطى را تشکیل مى‌دهد. هربرت شیلر، در فصل اول کتاب خود در تعریف امپریالیسم فرهنگى مى‌گوید:

واژه امپریالیسم فرهنگى، نشان دهنده نوعى نفوذ اجتماعى است که از طریق آن، کشورى اساس تصورها، ارزش‌ها، معلومات، هنجارها، رفتارها و سبک زندگى خود را به کشورهاى دیگر تحمیل مى‌کند.۵۶

بگدیکیان (۱۹۹۰م.) در اثر معروف خود با عنوان انحصار رسانه‌ها مى‌نویسد: «رسانه‌هاى عمده نظیر روزنامه‌ها، مجلات، شبکه‌هاى رادیو ـ تلویزیونى معتبر و ارتباطات عمومى همیشه به عنوان مبلغان قابل اعتماد ارزش‌ها و اخلاق مورد نظر شرکت‌ها و قدرت‌هاى بزرگ عمل کرده‌اند».۵۷

بگدیکیان که از روزنامه‌نگاران و منتقدان سرشناس امریکاست، با بررسى روند رو به رشد انحصار و سلطه در میان رسانه‌هاى گروهى و با دیدى انتقادى، مسیر تحولات رسانه‌هاى گروهى را از آغاز تا عصر حاضر بازگو کرده است. انتقادهاى مشابهى را نیز مى‌توان در نوشته‌هاى دیگر نظریه‌پردازان رسانه‌هاى گروهى یافت.۵۸ این مسیر انتقادى، نشان مى‌دهد الگوى «امپریالیسم فرهنگی» یک مسئله اساسى در رسانه‌هاى گروهى از جمله اینترنت است و به همگن‌سازى مى‌انجامد. جریان بین‌المللى اطلاعات بنا به نظر منتقدانه مولانا (۱۳۷۱ه . ش) جریانى است مرکز ـ پیرامونی؛ از شمال و غرب به سوى جنوب و شرق، و از کشورهاى توسعه‌یافته به سوى کشورهاى در حال توسعه، جریان دارد. در واقع این جریان یک‌سویه، عمودى، تحقیرگر، منفى‌گرا و سلطه‌جویانه است.۵۹ بر اساس این دیدگاه، اینترنت در جهت سلطه فرهنگى و ترغیب ارزش‌ها و هنجارهاى عمدتا غیرمذهبى عمل مى‌کند. مشکل دیگر فرهنگى اینترنت، غلبه زبان انگلیسى و نبود منابع غنى به زبان‌هاى دیگر است.۶۰ بنابراین، اینترنت در عمل، سلطه زبان انگلیسى و الگوهاى رفتارى ناسازگار با فرهنگ‌هاى بومى را تقویت مى‌کند.۶۱

قدرت‌هاى مهم سیاسى و اقتصادى به‌ویژه امریکا، برنامه‌هاى حساب شده‌اى را در بهره‌گیرى از اینترنت براى نفوذ و سلطه سیاسى ـ فرهنگى بر کشورهاى دیگر دارند. کاخ سفید در پنجم ژانویه ۲۰۰۰م. بیانیه‌اى را با عنوان «استراتژى امنیت ملى در قرن جدید» منتشر کرد؛ در این بیانیه، افزون بر یادآورى منافع حیاتى امریکا، از اینترنت به مهم‌ترین ابزار دیپلماسى مردمى۶۲ نام برده و تصریح شده است که «برنامه‌ریزى ما باید به گونه‌ایباشد که توانایى ما را براى اطلاع‌رسانى و تأثیرگذارى بر ملل کشورهاى دیگر در جهت منافع امریکا تقویت کند. توسعه اینترنت در داخل و استفاده از آن براى تأثیرگذارى بر دیگران، بخش مهمى از سیاست‌هاى استراتژیک امریکاست».۶۳

بى‌گمان این سیاست مى‌تواند آسیب‌هایى را براى ملت‌هاى جهان، به‌ویژه کشورهاى اسلامى در پى داشته باشد. نخستین و مهم‌ترین آسیبى که امروزه کشورهاى اسلامى را تهدید مى‌کند، فرهنگ حاکم بر امریکاست؛ زیرا بسیارى از مردم آنچه را در اینترنت مى‌بینند، به عنوان ملاک و معیار مى‌پذیرند. از این رو، اینترنت سبب مى‌شود افراد زندگى در غرب را الگو قرار داده و بر اساس آن عمل کنند. شاید یکى دیگر از مهم‌ترین مسائل مربوط به روان‌شناسى اینترنت، پى‌آمدهاى استفاده از آن است. در ادامه، به برخى از این پى‌آمدهاى منفى اشاره مى‌کنیم.
۲٫ اینترنت و پى‌آمدهاى منفى آن بر سلامت و رفتار انسان‌ها

بنابر پژوهش‌هاى روان‌شناسان در زمینه اینترنت، فرهنگ حاکم بر اینترنت، پى‌آمدهاى منفى بر سلامت و رفتار انسان‌ها دارد.
الف) افسردگى و انزواى اجتماعى

امروزه روش‌هاى ارتباطى با دیگران از طریق اینترنت افزایش یافته است. پست الکترونیک، پیام‌هاى کوتاه، چت روم‌ها، وب پایگاه‌ها و بازى‌ها، روش‌هایى براى گسترش و حفظ روابط اجتماعى شده‌اند. روزانه نزدیک به چهارصد میلیون نفر در سراسر دنیا از اینترنت استفاده مى‌کنند و یکى از کاربردهاى اصلى اینترنت، برقرارى ارتباط اجتماعى با دیگران است. اما بسیارى از گزارش‌ها نشان مى‌دهند شیوه‌هاى گوناگون ارتباط از طریق اینترنت، در پایین‌ترین سطح قرار مى‌گیرند. شاید عیب اصلى ارتباط‌هاى اینترنتى آن است که ارتباط در فضاى مجازى، اساسا بر متن استوار است و بنابراین، از نشانه‌هاى بصرى و شنیدارى در تعامل‌هاى رو در رو بى‌بهره است.۶۴ کیسلر و همکارانش (۲۰۰۱م.) معتقدند این موضوع که آیا اینترنت تأثیر اجتماعى مثبت و یا منفى دارد، چه بسا به چگونگى بهره‌گیرى از اینترنت و آنچه را که افراد از دست مى‌دهند تا به اینترنت بپردازند، بستگى دارد. از این رو، بسیارى از روان‌شناسان این نگرانى را داشته‌اند که آسانى ارتباط‌هاى اینترنتى، چه‌بسا افراد را وا دارد تا زمان بیشترى را به تنهایى بگذرانند؛ به صورت آن‌لاین با غریبه‌ها صحبت کنند و ارتباط سطحى برقرار سازند و این کارها را به قیمت از دست دادن گفت‌وگوهاى رو در رو و ارتباط‌هاى فامیلى و دوستانه انجام دهند. بنابر برخى پژوهش‌هاى پیمایشى، ارتباط‌هاى اجتماعى از طریق اینترنت، ضعیف‌تر از ارتباط‌هاى واقعى است و در درازمدت، به انزواى اجتماعى فرد مى‌انجامد.۶۵

کرات و همکارانش (۱۹۹۸م.) در یک پژوهش درازمدت دو ساله درباره کاربران اینترنت، به این نتیجه دست یافتند که استفاده فزاینده از اینترنت با کاهش ارتباط خانوادگى و شرکت در محافل اجتماعى محلى همراه است. افزون بر این، شرکت کنندگان در این پژوهش، به انزواى اجتماعى و افسردگى دچار شده بودند.۶۶

کریستوفر۶۷ و همکارانش (۲۰۰۰م.) در پژوهشى با عنوان «نقش استفاده از اینترنت درافسردگى و انزواى اجتماعى نوجوانان» بر روى ۸۹ دانش‌آموز سال آخر دبیرستان، محورهاى زیر را ارزیابى کردند:

الف) میزان استفاده از اینترنت؛

ـ کم (کمتر از یک ساعت در روز)
ـ متوسط (بین یک تا دو ساعت در روز)
ـ زیاد (بیش از دو ساعت در روز)

ب) ارتباط با پدر، مادر و همسالان. در این پژوهش، گروه‌هایى از کاربران که زیاد و کم از اینترنت استفاده مى‌کردند، مقایسه شدند. نتایج نشان داد کاربران کم‌مصرف اینترنت، در مقایسه با کاربران زیاد آن به طور چشم‌گیرى از نظر روابط اجتماعى با یکدیگر تفاوت داشتند.۶۸
ب) هرزه‌نگارى و تحریک جنسى

یکى از پى‌آمدهاى منفى اینترنت، اشاعه فحشا، بى‌بندوبارى اخلاقى و تحریک جنسى است. مارک لاسر معتقد است در حال حاضر، اینترنت به دلیل داشتن سه ویژگى، به یکى از مهم‌ترین منابع اشاعه هرزه‌نگارى۶۹ تبدیل شده است. این سه ویژگى عبارتند از:

۱٫ قابلیت دست‌رسى آسان به آن؛
۲٫ توانایى داشتن همگان در پرداخت بهاى آن؛
۳٫ ناشناس ماندن کاربران آن.۷۰

برخى از پایگاه‌هاى اینترنت، صحنه‌هاى جنسى را در عریان‌ترین، صریح‌ترین و غیراخلاقى‌ترین وجه ممکن به نمایش مى‌گذارند. در گذشته، براى دست‌یابى به مجله‌هاى هرزه‌نگارى و یافتن مسائل سکسى، افراد مى‌بایست به مکان‌هاى ناسالم و نکبت‌بار مراجعه مى‌کردند، ولى امروزه با وجود اینترنت، دست‌رسى به این موارد بسیار آسان شده است و هرساله بر حجم این گونه هرزه‌نگارى‌ها افزوده مى‌شود.

لاسر با اشاره به پى‌آمدهاى منفى هزره‌نگارى اینترنتى بر بهداشت روانى مى‌گوید:

این امکان وجود دارد که کودکان به واسطه دیدن مطالب و تصویرهاى مستهجن، رفتارهاى سکسى از خود بروز دهند. در مورد بزرگ‌سالان نیز، هرزه‌نگارى اینترنتى مى‌تواند به بروز رفتارهاى جنسى نامعقول و یا گاهى اعتیاد جنسى بینجامد.
رواج استفاده از هرزه‌نگارى در اینترنت

پژوهش‌ها، از روزافزون شدن استفاده از پایگاه‌هاى اینترنتى ویژه سکس حکایت مى‌کنند. در سال ۱۹۹۸م. دکتر کوپر با معالجه صدها کاربر متصل به طور هم‌زمان، پى برد که ۱۵ درصد آنان، به یکى از پایگاه‌هاى سکسى متصل بودند. همچنین پژوهشى در سال ۱۹۹۹م. نشان داد که ۳۱ درصد از کاربران متصل به اینترنت در یک زمان، به پایگاه‌هایى اتصال داشتند که به سکس اختصاص داشت. نیز پژوهشى که زیر نظر مؤسسه بازپرورى معتادان به سکس در لوس‌آنجلس انجام شده، نشان داد که هر هفته ۲۵ میلیون نفر امریکایى به پایگاه‌هاى اینترنتى ویژه سکس متصل مى‌شوند. و اینکه اساسا ۶ درصد از بازدیدکنندگان هر گونه پایگاه اینترنتى، در پى موضوع‌هاى مربوط به سکس هستند.۷۱

کوپر،۷۲ شررز،۷۳ بویز۷۴ و گوردون۷۵ در سال ۱۹۹۸م. امور جنسى در اینترنت را باارزیابى آن‌لاین ۱۷۷/۱ کاربر وب بررسى کردند و گدین فیلد۷۶ در سال ۱۹۹۹م.، نزدیکبه ۱۸۰۰۰ کاربر وب را به منظور بررسى سوء استفاده‌هاى اینترنتى مطالعه کرد. پژوهش‌ها نشان داد که شبکه اینترنت، محیطى براى توسعه و اجراى گونه‌هاى مختلف رفتار جنسى است.

یافته‌ها نشان مى‌دهد اتصال به پایگاه‌هاى اینترنتى ویژه سکس، افزون بر کاربران خانگى، از معضلات جدّى در محیط‌هاى کارى نیز هست.

بر اساس پژوهش‌هایى در مورد ۵۰۰ شرکت تجارى روشن شد که کارمندان مرد، ۶۲ درصد از زمان کارى خود در پشت رایانه را، در دیدن پایگاه‌هاى ویژه سکس سپرى مى‌کنند.۷۷

پى‌آمدهاى هرزه‌نگارى اینترنتى مى‌تواند بسیار خطرناک باشد. بسیارى افراد به خاطر استفاده از پایگاه‌هاى سکس اینترنتى، کار، فرصت شغلى و زندگى زناشویى خود را به مخاطره انداخته‌اند. اشنایدر در پژوهشى بر روى ۹۱ زن که شوهرانشان به این عمل دچار شده‌اند، پى برد همه آنها احساس مى‌کنند که به آنان خیانت شده و ایشان آسیب دیده‌اند. ۶۸ درصد آنان اعلام کردند که شوهرانشان به خاطر تماشاى سکس اینترنتى، به ایشان بى‌علاقه شده‌اند. ۲/۳۲ درصد از آنها نیز، علت جداشدن از همسرانشان را اینترنت مى‌دانستند.

به باور برخى، اینترنت این توان را دارد تا به گونه‌اى بنیادین، اعمال، آداب و فرهنگ جنسى افراد را تغییر دهد و تعریف از رفتار جنسى را دگرگون سازد.۷۸

برخى از مؤلفان بر آنند که بسیارى افراد به دلیل تماشاى سکس‌هاى اینترنتى، به مشکلات جنسى آلوده شده‌اند که در صورت نبود اینترنت این اتفاق نمى‌افتاد.۷۶ برخى پژوهش‌ها، از استفاده روزافزون از پایگاه‌هاى اینترنتى ویژه سکس و پى‌آمدهاى فردى و اجتماعى ناشى از آن خبر مى‌دهند. در حال حاضر، پایگاه‌هاى اینترنتى ویژه سکس، صنعتى است که به سرعت در سراسر جهان در حال گسترش است و عامل آن، تا حدودى شرایط آزاد و بى‌قید و شرط در اینترنت است.

نظر به همین شرایط آزاد و بى‌قید و شرط در اینترنت، به تازگى شاهد شکل‌گیرى نوعى رابطه‌هاى عاشقانه و جنسى از طریق اینترنت هستیم که در اصطلاح از آن به «سکس مجازی» یاد مى‌شود. سکس مجازى، موضوع جدیدى است که افراد مى‌توانند همدیگر را در فضاى اینترنت ببینند و بدون تماس جسمانى، رابطه عاشقانه و سکسى را تجربه کنند. بى‌شک شکل‌گیرى چنین شرایطى در فضاى مجازى اینترنت مى‌تواند نقطه آغازى براى انقلاب دیگرى در عرصه اخلاق جنسى باشد.۸۰ بر اساس برخى پژوهش‌ها،سکس مجازى مى‌تواند به کابوسى تبدیل شود و افراد را وا دارد تا خانه و کاشانه خود را در جست‌وجوى فرد دل‌باخته‌اش رها کند.۸۱ با وجود چنین شواهدى است که مى‌تواناینترنت را عامل ترویج انحراف‌هاى اخلاقى در جامعه به‌ویژه براى نسل جوان دانست.
بازدارى‌زدایى در اینترنت

یکى از کارکردهاى اینترنت، بازدارى‌زدایى است. دو اصطلاح بازدارى و بازدارى‌زدایى، در نظریه روان‌تحلیل‌گرى فروید مطرح شده است. در این دیدگاه، به مهار تکانه‌هاى غریزى «بُن» توسط «فرامن» بازدارى گفته مى‌شود. بُن مرکب از غریزه‌ها، گرایش‌ها و خواسته‌هاى شخص است. اصرار بُن بر ارضاى بدون قید و شرط این غریزه‌ها و گرایش‌ها است. بُن افزون بر اینکه انسان را براى رفع نیازهاى اساسى برمى‌انگیزد، داراى جنبه‌هاى منفى و خواسته‌هاى نامقبول نیز هست. فرامن، نقطه مقابل بُن و تابع ارزش‌هاى اخلاقى است. فرامن مى‌کوشد ارضاى نیازها و گرایش‌هاى بُن را محدود ساخته و از خواسته‌هاى غیراخلاقى بازدارى کند.

در حالت عادى و به‌ویژه در موقعیت‌هایى که فرد در حضور دیگران است، بُن تحت مراقبت فرامن قرار مى‌گیرد؛ یعنى از بروز این تکانه‌هاى غریزى بازدارى مى‌شود، ولى در مواقع خاص این مراقبت کم‌رنگ‌تر شده و بازدارى‌زدایى صورت مى‌گیرد. یکى از موقعیت‌هایى که زمینه بازدارى‌زدایى را فراهم مى‌کند، اینترنت است. در اینترنت، افراد اعمالى را انجام مى‌دهند و چیزهایى مى‌گویند که به طور عادى و در دیدارهاى رو در رو آنها را انجام نمى‌دهند. پژوهش‌گران این وضعیت را ناشى از اینترنت مى‌دانند.۸۲

در اثر بازدارى‌زدایى، چه‌بسا افراد به جست‌وجوى مطالب و تصویرهاى هرزه‌نگارى بپردازند و به جاهایى که احتمال این گونه مطالب را مى‌دهند، سربزنند؛ جاهایى که هرگز در جهان واقعى و حضور دیگران بازدید نخواهند کرد.

علل بازدارى‌زدایى در اینترنت چیست؟ در اینترنت چه چیزى هست که فرد را از قید و بندهاى روانى و اخلاقى آزاد مى‌کند و سبب مى‌شود قفل نیازها و احساسات درونى شکسته شود؟

یافته‌ها نشان مى‌دهد «گمنامی» و «نامرئى بودن»، دو عامل اصلى بازدارى‌زدایى در اینترنت است. در بسیارى از محیط‌هاى اینترنتى، افرادِ دیگر نمى‌توانند شما را ببینند. نامرئى بودن این جرئت را به افراد مى‌دهد که به جاهایى بروند و کارهاى بکنند که در خارج از اینترنت نمى‌کردند. نامرئى بودن با گمنامى هم‌پوشى دارد. در ارتباط‌هاى متنى، دیگران نمى‌توانند شما را ببینند، یا صداى شما را بشنوند و شما نیز نمى‌توانید صداى آنها را بشنوید و آنها را ببینید. افراد در این گونه ارتباط‌ها، نگران این نخواهند بود که از سوى کسى تهدید شوند؛ زیرا هر کارى که انجام دهند، گمنام خواهند ماند.۸۳

یانگ۸۴ در گزارش خود مى‌گوید زنانى که نشانه‌هایى از اختلال به اینترنت را بروزمى‌دهند، از دانستن اینکه کسى آنها را نخواهد شناخت، آرامش مى‌یافتند.۸۵
خلوت اینترنت و انحراف‌هاى اخلاقى

جداى از آشفتگى‌هاى روانى، اینترنت از نظر اخلاقى نیز مشکل‌ساز است. در پژوهش‌ها به برخى ویژگى‌هاى اینترنت همچون دست‌رسى آسان، ناشناس ماندن مصرف کنندگان آن و… اشاره شد. بر اساس مفاهیم و آموزه‌هاى دینى، مى‌توانیم اصطلاح «خلوت اینترنت» را در اینجا به کار ببریم. وقتى در قلمروى که فرد در آن قرار دارد، کس دیگرى حضور نداشته باشد و رفتار او از چشم دیگران مخفى بماند، آن قلمرو را مى‌توان خلوت شخصى نامید. انسان از برخى کارها در آشکار و حضور دیگران پرهیز مى‌کند، ولى چه‌بسا به محض دور شدن از چشم دیگران مرتکب آن شود؛ زیرا اساسا خلوت آسیب‌زا است. یکى از مصداق‌هاى بارز خلوت، «خلوت اینترنت» است. اینترنت با توجه به ماهیت، محتوا و شرایط و ویژگى‌هایى که دارد، زمینه را براى انواع انحراف‌هاى اخلاقى آسان مى‌کند. شیطان در همه حال وسوسه‌انگیز است، ولى قدرت وسوسه‌انگیزى و تأثیر وسوسه‌هاى او در خلوت و در فضایى که فرد بدون آگاهى دیگران، به راحتى امکان دست‌رسى به انواع تصویرها و محتواهاى جنسى مستهجن را دارد، بیشتر مى‌گردد.

بنابراین، ماهیت اینترنت، ماهیت شیطانى و وسوسه‌انگیز است و در بسیارى از روایت‌هاى اسلامى از خلوت کردن، به‌ویژه در موقعیت‌هایى که زمینه گناه فراهم است ـ مانند خلوت کردن با نامحرم ـ نهى شده است.۸۶

همان‌گونه که روشن است، با توجه به محتواى اینترنت و گرایش بسیارى از کاربران آن، خطرى بالقوه به شمار مى‌آید.

در پژوهشى که برسون، فرون و آفتاب۸۸ انجام دادند، یک دختر نوجوان اظهار داشت«ارتباط از طریق اینترنت، مانند نقابى در برابر دنیا است؛ مى‌توانید هرچیزى مى‌خواهید بگویید و هر کارى مى‌خواهید انجام دهید و هرگز هم کسى شما را نمى‌شناسد و از کار شما آگاهى نمى‌یابد».۸۹ این اظهار نظر، هرچند سخن یکى از پاسخ دهندگان به پژوهشیدرباره گمنامى اینترنتى است، یکى از مسائل مهم روان‌شناسى اینترنت، یعنى تأثیرهاى گمنامى را بر بروز اعمال غیراخلاقى از سوى کاربران اینترنت اثبات مى‌کند. ماهیت گمنام اینترنت مى‌تواند سبب شود افراد کارهایى بکنند و چیزهایى بگویند که در خارج از آن نمى‌کنند. در پژوهش برسون، فرون و آفتاب، هنگامى که از دختران نوجوان مورد پژوهش، پرسیده شد که آیا هرگز در اینترنت کارى انجام داده‌اند که در زندگى واقعى از آنان سر نمى‌زند، ۶۰% آنها گزارش دادند در برخى از انواع سکس‌هاى مجازى شرکت داشتهاند.۹۰

گرینفیلد۹۱ (۱۹۹۹م.) در پژوهشى، رفتار اینترنتى خود گزارشى نزدیک به ۱۸ هزارنفر را که به نظرسنجى شبکه خبرى ABC پاسخ داده بودند، بررسى کرد و به این نتیجه رسید که اینترنت عاملى بالقوه خطرناک است و به دلیل وجود حوزه‌هاى محتوایى ویژه، مانند تصویرهاى جنسى، قمار، بازار بورس و سکس مجازى از آن سوء استفاده مى‌شود. در این پژوهش، چندین عامل تحریک کننده دیگر نیز در اینترنت بازشناسى شده است که زمینه سوء استفاده از اینترنت را فراهم مى‌آورد. این ویژگى‌ها عبارتند از:

۱٫ نزدیکى مضاعف؛ در میان همه شرکت کنندگان زن و مرد، هنگامى که در داخل خط بودند، نزدیکى مضاعفى (۴۱درصد) گزارش شد و در میان الزام‌هاى اینترنتى، این شاخص به ۷۵ درصد رسید؛

۲٫ بى‌قید و بندی؛ ۴۳ درصد از آزمودنى‌ها، تجربه‌اى از بى‌قید و بندى را گزارش کردند؛

۳٫ نبود محدودیت‌ها؛ ۳۹ درصد از کاربران آن‌لاین، به نبود نظارت و محدودیت در استفاده از اینترنت اذعان کردند؛

۴٫ ویژگى فرازمانی؛ بیشتر آزمودنى‌ها در این پژوهش، فرازمانى بودن اینترنت را یکى از عوامل خطرساز دانسته‌اند؛

۵٫ خارج از کنترل بودن؛ بسیارى از آزمودنى‌ها، احساس خارج از کنترل بودن خود را به هنگام استفاده از اینترنت تأیید کردند.۹۲

بر اساس این پژوهش‌ها، چه‌بسا افراد به‌ویژه جوانان و نوجوانان در نتیجه اتصال به اینترنت و نبود مراقبت از سوى خانواده و دیگر نهادهاى مسئول، در موقعیت‌هاى خطرناک قرار بگیرند.

بولن و هاره (۲۰۰۰م.) در پژوهشى با عنوان «اینترنت؛ پى‌آمدهاى آن بر سلامت و رفتار»، از پنج عامل به عنوان آسیب‌هایى که کاربران اینترنت را تهدید مى‌کند، نام برده‌اند. این عوامل عبارتند از:

۱٫ ماهیت سانسور نشده اینترنت و ناتوانى افراد در ارزیابى دقیق اطلاعاتى که با آن مواجه مى‌شوند؛

۲٫ پى‌آمدهاى منفى دیدن هرزه‌نگارى‌ها و محتواهاى جنسى و غیراخلاقی؛

۳٫ پى‌آمدهاى تحریک جنسی؛ در این فضاى مجازى، این احتمال هست که افراد به طور ناخودآگاه از داده‌ها و تصویرها تأثیر پذیرند. از نظر روان‌شناسى، ما مى‌توانیم محرک‌هایى را ثبت کنیم که از ادراک آنها ناآگاهیم. در واقع، مى‌توانیم به نوعى یادگیرى و تأثیرپذیرى از محرک‌هاى جنسى در اینترنت معتقد باشیم که آگاهانه نیست و افراد بدون قصد و آگاهى به ثبت آن اقدام مى‌کنند. این گونه یادگیرى، در اصطلاح «یادگیرى پنهان»۹۳ نامیده مى‌شود.۹۴

۴٫ خطرهاى بالقوه ناشى از فراهم شدن دیدارهاى شخصى آن‌لاین با افراد گوناگون؛

۵٫ پى‌آمدهاى مواجهه با پایگاه‌ها یا منابع آزار دهنده و تهدید کننده.۹۵

امروزه درباره اینکه چه فرد یا افرادى مسئول نهایى ایمنى و سلامت روانى جوانان و نوجوانان به هنگام اتصال به اینترنت هستند، اختلاف نظر وجود دارد. آیا این مسئولیت بر عهده قانون‌گذاران، مربیان و نهادهاى اجتماعى و خانواده است یا شرکت‌ها و افرادى که داده‌هایشان را روى اینترنت مى‌فرستند؟

در زمینه مدیریت اینترنت، به منظور پیش‌گیرى از آسیب‌هاى فرهنگى و روان‌شناختى و روشى که باید به کار برده شود، دیدگاه‌ها و راهکارهاى مختلفى (آموزشى، مداخله دولت، نرم‌افزارهاى فیلتر کردن، برنامه‌هاى جاى‌گزین و…) ارائه شده که از گستره بحث ما در این مقاله خارج است.
۳٫ اعتیاد به اینترنت

اگر بپذیریم که هر چیزى مى‌تواند جنبه اعتیادآور و بیمارگونه به خود بگیرد، در این صورت کاملاً منطقى خواهد بود که از اعتیاد به اینترنت سخن بگوییم.

توجه زیادى که امروزه روان‌شناسان و روان‌پزشکان درباره اعتیاد به اینترنت دارند، نشان مى‌دهد این موضوع همچنان مهم و بحث‌برانگیز است.
تاریخچه بحث اعتیاد به اینترنت

اگرچه مفاهیمى مانند اعتیاد به تکنولوژى یا رایانه را شاتون۹۶ در سال ۱۹۹۱م. بررسیکرده بود، ولى اعتیاد به اینترنت (IAD) اصطلاحى بود که چند سال بعد، اورلى۹۷(۱۹۹۶م.) گریفیث۹۸ (۱۹۹۷م.) و یانگ۹۹ (۱۹۹۶، ۱۹۹۸م.) رواج دادند.۱۰۰

تشخیص صحیح این نوع اعتیاد، بسیار دشوار است؛ به گونه‌اى که در ویرایش چهارم «راهنماى تشخیصى و آمارى اختلال‌هاى روانی»، هنوز اختلالى با این عنوان گنجانده نشده است. اورزاک (۱۹۹۹م.) اعتیاد به اینترنت را نوعى اختلال مى‌داند که فرد صفحه رایانه را جذاب‌تر از واقعیت زندگى روزمرّه مى‌بیند. به نظر او، هر کس رایانه دارد، در معرض اعتیاد است، ولى افراد خجالتى، تنها و بى‌حوصله آسیب‌پذیرى بیشترى دارند.۱۰۱

نبود روابط پایدار و صمیمى با دیگران، نداشتن اعتماد به نفس و به طور کلى، شکست در عرصه‌هاى گوناگون زندگى، زمینه را براى اعتیاد افراد به اینترنت فراهم مى‌کند. نتایج پژوهش یانگ (۱۹۹۷م.) در این زمینه نشان داد یکى از دلایل مهم اعتیاد به اینترنت در افرادى که روابط عمومى کمترى دارند، به‌دست آوردن حمایت‌هاى اجتماعى است.۱۰۲ پژوهش یانگ، یکى از معدود پژوهش‌هاى تجربى است که انگیزهافراد را از اعتیاد به اینترنت به طور همه‌جانبه ارزیابى کرده است. این پژوهش نشان داد یکى از انگیزه‌هاى اصلى این نوع ارتباط‌ها، به‌دست آوردن حمایت‌هاى اجتماعى است.۱۰۳ حمایت اجتماعى با ارتباط‌هاى اینترنتى زودتر و آسان‌تر به‌دست مى‌آید. با ورود به اتاق «گپ زدن» میان اعضا در فضاى اینترنت، نوعى همسانى و آشنایى پدید مى‌آید که داراى ارزش‌ها، معیارها، زبان، نشانه‌ها و نوآورى‌هاى ویژه است و همگان با این هنجارها هم‌نوایى مى‌کنند. در این فضا، بسیارى از اطلاعات شخصى، میان افراد رد و بدل مى‌شود، بدون اینکه احساس ترس، طرد شدن و در معرض داورى بودن وجود داشته باشد. ایجاد این نوع ارتباط، پویایى گروهى و حمایت اجتماعى پدید مى‌آورد. به‌ویژه نیازهاى اساسى کسانى را که در این زمینه مشکل دارند، برآورده مى‌کند. به‌ویژه کسانى که شرایط محیطى و موقعیتى آنها ایجاب مى‌کند که در منزل بیشتر بمانند (ناتوانان جسمى، بازنشسته‌ها، خانه‌دارها و…). این گونه حمایت‌هاى اجتماعى در گذشته با شبکه همسایگى و پیوندهاى دوستانه به‌دست مى‌آمد، ولى امروزه به دلیل شرایط جدید زندگى به‌ویژه در شهرها و موقعیت‌هاى آپارتمان‌نشینى تا حد زیادى از دست رفته است. از این رو، افراد مى‌کوشند آن پیوندها را از طریق سرگرم شدن به اینترنت و روابط اینترنتى جبران کنند. البته آسیب‌پذیرى در این گونه شرایط بیشتر است و با گذشت زمان، چه‌بسا اعتیاد به اینترنت را در پى داشته باشد.

برخى پژوهش‌ها، پى‌آمدهاى اعتیاد به اینترنت را بررسى کرده‌اند. ایوان گلدبرگ۱۰۴(۱۹۹۵م.) اعتیاد به اینترنت را یکى از آسیب‌هاى روان‌شناختى بسیار زیان‌بخش مى‌داند که کنش‌ورى بهنجار و سلامت روانى فرد را در جنبه‌هاى مختلف مختل مى‌کند. برخى پى‌آمدهاى منفى اعتیاد به اینترنت بر اساس یافته‌هاى گلدبرگ عبارتند از:

۱٫ دگرگونى‌هاى شدید در سبک زندگى به منظور گذراندن زمان بیشترى در شبکه؛
۲٫ کاهش کلى فعالیت‌هاى بدنی؛
۳٫ بى‌توجهى به سلامت فردى و در نتیجه، پرداختن به سرگرمى‌هاى اینترنتی؛
۴٫ دور شدن از فعالیت‌هاى مهم زندگی؛
۵٫ کمبود خواب و یا تغییر الگوهاى خواب، براى گذراندن زمان بیشترى در شبکه؛
۶٫ کاهش معاشرت و در نتیجه، از دست دادن دوستان؛
۷٫ غفلت از خانواده؛
۸٫ بى‌توجهى به مسئولیت‌هاى شغلى و شخصی.۱۰۵

پژوهش‌هاى جدیدتر نشان مى‌دهد افزون بر اینکه وابستگى رفتارى یا اعتیاد به اینترنت،۱۰۶ نوعى بیمارى یا آسیب روانى است، همچنین پدیده‌اى مزمن و فراگیرشمرده مى‌شود که با خسارت‌هاى جدّى جسمانى، خانوادگى، شغلى، اجتماعى و روانى همراه است. مهم‌ترین پى‌آمدهاى اعتیاد به اینترنت باتوجه به شدت آن، عبارتند از: اختلال افسردگی؛ گوشه‌گیرى و انزوا؛ اختلال در میزان خواب و زمان آن؛ خستگى بیش از حد؛ فشارهاى روانی؛ از دست دادن فرصت‌هاى شغلی؛ اختلال در روابط میان‌فردی؛ اختلاف‌هاى خانوادگى، مشکلات درسى، افکار پرخاشگرانه و میل جنسى زود رس.۱۰۷
نتیجه‌گیرى

با توجه به آنچه گذشت، اینترنت در کنار دست‌آوردها و کاربردهاى انکارناپذیر و مثبتى که در زمینه‌هاى گوناگون دارد، پى‌آمدهاى نامطلوبى نیز به همراه دارد که مى‌بایست مورد توجه والدین، مربیان و همه مسئولان امر تعلیم و تربیت و برنامه‌ریزان فرهنگى جامعه قرار بگیرد. در اینجا، تنها به چند توصیه کلى بسنده مى‌کنیم.

ـ والدین باید پى‌آمدهاى منفى استفاده بیش از حد از اینترنت و آسیب‌هاى اخلاقى ناشى از آن را به فرزندان خود بازگو کنند.
ـ آنها باید بر رفتار فرزندان‌شان در استفاده از اینترنت نظارت کنند و روش‌هاى استفاده درست و مفید از اینترنت را به آنها آموزش دهند.
ـ از قرار دادن رایانه در اتاق‌هاى شخصى فرزندان و پشت درهاى بسته بپرهیزند.

مسئولان و نهادهاى فرهنگى ـ اجتماعى نیز وظیفه دارند فرهنگ استفاده درست و سالم از اینترنت را به افراد جامعه به ویژه جوانان و نوجوانان که بیشتر در معرض آسیب هستند، آموزش دهند.

باید دانست فیلتر کردن هرچند لازم است و به طور موقت مى‌تواند جلوى سوء استفاده از اینترنت را بگیرد، ولى آنچه در شرایط کنونى لازم است و باید دولت روى آن سرمایه‌گذارى کند، ایمن‌سازى، تقویت باورهاى دینى و بارور کردن روحیه تقوا و خوددارى است.

تنها در این صورت است که فرهنگ استفاده درست از اینترنت در جامعه نهادینه مى‌شود و از آسیب‌ها و خطرهاى منفى آن جلوگیرى مى‌شود.

فهرست منابع
الف) فارسى و عربى

۱٫ احمد امیدوار و على‌اکبر صارمى، اعتیاد به اینترنت، تهران، انتشارات تمرین، ۱۳۸۱٫
۲٫ احمد محمد صالح، ثقافة مجتمع الشبکه، دمشق، دارالفکر، ۲۰۰۴م.
۳٫ ام هوور، استوارت، بازاندیشى درباره رسانه دین و فرهنگ، ترجمه: مسعود آریایى‌نیا، تهران، سروش، ۱۳۸۲ه . ش.
۴٫ بگدیکیان، بن اچ، انحصار رسانه‌ها، ترجمه: داوود حیدرى، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ۱۳۷۴ه . ش.
۵٫ تامپسون، جان ب، رسانه‌ها و مدرنیته، ترجمه: مسعود اوحدى، تهران، انتشارات سروش،۱۳۸۰ه . ش.
۶٫ على سعیدى و ابوالقاسم شکیبا، روان‌شناسى و آسیب‌شناسى ارتباطات اینترنتى، تهران، انتشارات سنبله، ۱۳۸۴ه . ش.
۷٫ گروه نویسندگان، رسانه‌ها و ثبات سیاسى، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردى، تهران، ۱۳۸۱ه . ش.
۸٫ مولانا، حمید، جریان بین‌المللى اطلاعات؛ گزارش و تحلیل جهانى، ترجمه: یونس شکرخواه، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ۱۳۷۱ ه . ش.

ب) لاتین

۱٫ Bulleu,P and Harre.N. the internet: Its Effects on sofety and behavior, 2000. http:// net safe. orgnz/DOC Library, Patbullen.
2. Smith, M and Kollock. P(1999) Communities in cyberspace: London, Routledge.
3. Riva, G and Galimberti, C (2001) Towards cyberpsychology: Mind, cognition, andSociety in the internet age. Amsterdam: IOS Press.
4. Strate, L (2003) Communication and Cyberspace: social interaction in an electronic environment. cresskill, . NJ: Press.Hampton
5. http://www.find articles.com/p/articles/mim.2248.
6. Sanders,c and field. T.m. and Diego.M and Kaplan, M. The Relation ship of internetuse to Depression and Socil Isolation Among Adolescents. Internet: http://www.findarticlis.com/p/Articles/mim2248/is 13835/ai.
7. Lasser.M.R. Pornography in Internet. http://galenet.Grale group.com.
8. Lasser. M.R. Pronography in Internet. http://galenet.gale group.com.
9. Pornography in internet. http://galenet Galegroup.com.
10. Suler,J. psychology of cyberspace_addiction to cyberspace why is this thing eating my life? www.selfhelp magazine.com.
11. Liebert.M.A. cyber psychology and beheavior: V:8 Namber 2005.
12. Suler,J. Computer and Cyberspace Addiction 2004. http://www.planet psych.com/z psychology 101/cyber addiction.htm.
13. Briggs. R.G. Psychological Parameters of Internet Addiction. http://library.albany.edu/briggs/addiction.html.
14. Patricia wallace (2007), the psychology of the internet, cambridge university press.

–

پی نوشت

محمدصادق شجاعى کارشناس ارشد روان‌شناسى بالینی